امام خمینی معتقد بود: «هر دانشی ماهیتاً جنبه عملی دارد و هیچ دانشی نظری صرف نیست»1. این دیدگاه موجب شد تا ایشان وارد هر علمی که میشدند به جنبه عملی آن توجه خاص کنند؛ و همچنین باید بدانیم که این نوع نگاه به علوم، همه علوم را به نوعی به علم استقلالی مبدل میکند و به رتبه علوم آلی ارتقا می دهد.

    خصلت امام خمینی(ره) در هر علمی، نقد و بررسی دقیق و علمی آن علوم و نظرات علمای بزرگ در همان علم بوده است. ایشان در تدریس و تدوین هر یک از علوم اسلامی، نظرات علمای بزرگ در همان علم را نقد و بررسی دقیق میکرد و همچنین شاگردان کلاس درسش را به اشکال کردن وا می داشت، بطوری که شاگردانش میگویند: ایشان کلاس ساکت را نمی پسندید و نسبت به سکوت شاگردانش اعتراض میکرد. حتی زمانی که شاگردانش نوشته های درسی خود را به ایشان عرضه می کردندتا ملاحظه نمایند، اگر در انتهای مطالب اشکالی از شاگرد بر استادش وجود نداشت آن را نمی پسندید و میفرمود: اینها فایده ای ندارند.2

    یکی دیگر از خصلت های امام خمینی این بود که برای تدریس، به شرحهای مختلف رجوع نمیکرد، و میفرمود: باید درباره مطالب، خودم بیندیشم و بعد تدریس یا تدوین کنم. به سبب همین تفکر، تتبع و تحقیقی که پشتوانه تدریس و تدوین ایشان بود، موجب گردید که ایشان غالباً مطالب نو و تازه ای از خود ارائه کنند.3

    لذا ثمره این نوع نگاه به علوم موجب شد که هر اثر علمی که از ایشان به یادگار مانده حاوی نوآوری های زیادی باشد.

    حضرت امام خمینی (ره) خارج اصول فقه را سه دوره تدریس نمودند. ایشان بر خلاف نظر علمای گذشته که برای هر یک از علوم موضوع واحدی قائل بودند، میفرمود: نیازی نیست که هر یک از علوم موضوع واحدی داشته باشد، بلکه میتواند دارای چند موضوع باشد. و برای تمیز علوم از همدیگر، هدف و غایت علوم را کافی می دانست؛ و در تعریف علم اصول، نظر بزرگان این فن را قبول نکرده و تعریف جدیدی از آن ارائه نمودند.4

   

    حضرت امام در زمینه اخلاق، روش متداول حوزه های علمیه برای تربیت نفوس طلاب را ناکارآمد می دانست و کتابهای اخلاقی ـ تربیتی را غرق در الفاظ و اصطلاحات می خواند و می فرمود: هدف انبیا و ائمه اطهار (صلوات الله علیهم اجمعین) از تعلیم این گونه احادیث (احادیث اخلاقی) سبکبار کردن نفوس انسانی و نجات بشر از عالم طبیعت و توجه دادن به عالم غیب است. لذا ایشان با این نگاه، کتاب اخلاقی ـ عرفانی «شرح جنود عقل و جهل» را تدوین نموده است؛ ایشان در این کتاب بعد از استدلال و تبیین دقیق عقلی روایات، وارد جنبه وعظ و ارشاد، همراه با نصایح اخلاقی و انسانی شد6 تا علاوه بر سیراب نمودن عقل و ذهن، با قلب و روح مخاطب نیز ارتباط برقرار کند و آن را سیراب گرداند.

    و در کتاب «شرح چهل حدیث» با وجود این که خودشان را مقید به نقل و شرح احادیث معصومین(علیهم السلام) نموده اند، در همه موارد بعد از تحلیل دقیق عقلی و علمی وارد نصایح اخلاقی میشوند تا ذهن و قلب مخاطبین را قانع سازند. در واقع کتاب ایشان تلفیقی از مباحث نظری و عملی است که هر جا از بحث علمی فراغت یافت، خوان موعظه را گشود تا یافته های عقلی را به تجربه قلبی بیان کرده باشد و عموم مخاطبین را اغنا کند تا هدف اصلی کتاب که جنبه ارشاد و نصیحت اخلاقی برای سبکبار نمودن انسان و تربیت نفوس است، حاصل شود7.

    همچنین ایشان در کتاب «شرح دعا سحر» روش اغنای عقل و قلب را در پیش گرفت. دعای سحر در واقع بر شمردن صفت های نیک خداوند، بدون تقاضای هیچ حاجتی است؛ این دعا ریسمان محکمی برای وصل شدن به درجات عالی الهی است که برای بشریت مقدر شده است.

   

    امام خمینی (ره) در تدریس فلسفه، بعد از استدلال دقیق علمی و نقد و بررسی اقوال علمای بزرگ فلسفه، دامنه بحث را تا عرفان گسترش و جنبه عملی آن را مطرح میکرد، تا فلسفه را فقط نظری بیان نکرده باشد تا طلاب فقط به الفاظ فلسفه مشغول نباشند، بلکه جنبه عملی آن را دیده و بکار بگیرند.9

ادامه دارد...

نویسنده: قدرت الله عفتی

---

   منبع:پگاه حوزه شماره 255                                تنظیم:نقدی-حوزه علمیه تبیان

---

پی نوشتها:

    1. امام خمینی(ره)، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چهار دهم 1376، ص 413 و .527

    2. عمید زنجانی، عباسعلی، روایتی از انقلاب اسلامی ایران: خاطرات حجت الاسلام و المسلمین عباسعلی عمید زنجانی، به کوشش محمد علی بیگی کندری، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران، اول ،1379 ص 64 ـ .66

    3. خاتم یزدی، عباس، خاطرات آیت الله خاتم یزدی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اول 1381، ص 85 ـ 87

    4. آیت الله سبحانی،، شیخ جعفر، تهذیب الاصول، ج 1 «تعزیرات درسی امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، اول 1381 ص 11ـ.20

    5. امام خمینی، مناهج الوصول الی علم الاصول، ج 1، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، اول 1373، ص .16

    آیت الله فاضل لنکرانی در مقدمه این کتاب، خطابات قانونیه را از ابتکارات امام خمینی (ره) مینامد.

    ر. ک: تقوی اشتهاردی، حسین، تنقیح الاصول، ج 2، تعزیرات درسی امام خمینی (ره)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، اول 1376، ص 116 ـ .128

    6. امام خمینی (ره)، شرح جنود عقل و جهل، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، اول 1377، ص 7 و .8

    7. جوادی ،محسن، مجله نقد و نظر، شماره 21 و 22، زمستان و بهار 1378 و 1379 ص 70 ـ .81

    8. امام خمینی (ره)، شرح دعای سحر، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، اول 1374، 5، 11، 59 و .60

    9. اردبیلی عبدالغنی، تعزیرات فلسفی امام خمینی (ره)، ج 3، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، اول 1381، ص 61 ـ .

منادی وحدت...